Opłata reprograficzna - prawo do informacji.
W związku z wejściem w życie przepisów rozszerzających zakres opłaty reprograficznej na kolejne kategorie urządzeń elektronicznych zwróciliśmy się do Rzecznika Praw Obywtelskich z prośbą o podjęcie działań.
Mając na uwadze konstytucyjny obowiązek ochrony konsumentów oraz rolę Rzecznika Praw Obywatelskich w ochronie praw i wolności obywatelskich, zwróciliśmy się do Pana Rzecznika z uprzejmą prośbą o:
1. Przeprowadzenie analizy obowiązujących przepisów z perspektywy ochrony praw konsumentów oraz zasady proporcjonalności.
2. Zbadanie, czy obecny model opłaty reprograficznej nie prowadzi do nieuzasadnionego podwójnego obciążania konsumentów kosztami korzystania z legalnych treści cyfrowych.
3. Ocenę, czy obowiązujący system zapewnia konsumentom dostęp do pełnej, rzetelnej i zrozumiałej informacji o wysokości oraz przeznaczeniu opłaty reprograficznej.
4. Zwrócenie się do właściwych ministrów o monitorowanie wpływu nowych przepisów na ceny urządzeń elektronicznych oraz ich dostępność dla gospodarstw domowych.
5. Podjęcie działań na rzecz przeciwdziałania pogłębianiu wykluczenia cyfrowego wynikającego ze wzrostu kosztów zakupu podstawowych urządzeń elektronicznych.
6. Dokonanie analizy zgodności obowiązujących przepisów z prawem Unii Europejskiej, w szczególności w zakresie objęcia opłatą urządzeń nabywanych przez osoby z niepełnosprawnościami.
W naszej ocenie, choć dyskusja na temat opłaty reprograficznej trwa od wielu lat, nadal nie zostało zagwarantowane konsumentom jedno z ich podstawowych praw – prawo do rzetelnej i pełnej informacji.
Podtrzymujemy też nasze obawy związane z możliwością wzrostu cen urządzeń elektronicznych, które we współczesnym świecie stanowią podstawowe narzędzia codziennego funkcjonowania – wykorzystywane do nauki, pracy, prowadzenia działalności gospodarczej, kontaktów z administracją publiczną oraz korzystania z usług cyfrowych.
Zdajemy sobie sprawę, że opłata reprograficzna formalnie obciąża producentów i importerów sprzętu elektronicznego, jednak równie oczywiste jest, że jej koszt – nawet jeśli nie nastąpi to bezpośrednio po wejściu przepisów w życie – zostanie przeniesiony na konsumentów poprzez wyższe ceny urządzeń. W praktyce oznacza to, że skutki nowych regulacji mogą odczuć wszyscy kupujący smartfony, komputery czy tablety – niezależnie od tego, w jaki sposób korzystają z tych urządzeń.
Jednocześnie konsumenci nie mają realnej możliwości uzyskania informacji w chwili zakupu, jaki jest koszt ponoszonej opłaty reprograficznej ani na co konkretnie zostanie ona przeznaczona. Brak transparentności w tym zakresie sprawia, że opłata ta może być odbierana przez konsumentów jako ukryta danina publiczna.
Szczególne wątpliwości z perspektywy ochrony praw konsumentów budzi również możliwość podwójnego obciążania kosztami dostępu do tych samych treści. Współczesny sposób korzystania z kultury znacząco różni się od realiów, w których tworzono system opłaty reprograficznej. Coraz więcej konsumentów korzysta z legalnych usług streamingowych oraz platform oferujących dostęp do muzyki, filmów, książek czy innych treści w modelu abonamentowym, za który regularnie płaci.
Jednocześnie przy zakupie urządzenia elektronicznego konsumenci mogą ponosić kolejny koszt związany z opłatą reprograficzną. W praktyce oznacza to, że za możliwość korzystania z tych samych treści płacą dwukrotnie – najpierw w ramach abonamentu za legalny dostęp do utworów, a następnie poprzez wyższą cenę urządzenia. Z perspektywy przeciętnego konsumenta taki mechanizm jest nieczytelny i rodzi uzasadnione poczucie niesprawiedliwości.
Warto również zauważyć, że wielu konsumentów pamięta prowadzone przez lata kampanie społeczne zachęcające do korzystania wyłącznie z legalnych źródeł kultury. To właśnie ta grupa może szczególnie dotkliwie odczuwać dysonans poznawczy w związku z nałożeniem opłaty reprograficznej. Skoro świadomie zdecydowali się korzystać wyłącznie z legalnych źródeł i wspierać twórców poprzez opłacanie abonamentów lub zakup licencji, dodatkowe obciążenie związane z zakupem urządzenia jest dla nich trudne do zrozumienia. Rozczarowanie oraz niezrozumienie konieczności ponoszenia obu tych kosztów jednocześnie mogą prowadzić do spadku zaufania do obowiązujących rozwiązań prawnych.
Problematyka opłaty reprograficznej pojawia się w działalności Federacji Konsumentów oraz europejskich konsumenckich od ponad 10 lat. Niestety, pomimo upływu czasu, nasze podstawowe postulaty pozostają aktualne, ponieważ wiele istotnych problemów nie zostało dotychczas kompleksowo omówionych, zbadanych ani ocenionych. (nasze stanowiska i raporty: dokument BEUC: MEDIATION IN PRIVATE COPYING LEVIES DIALOGUE z 2012 roku; raport Federacji Konsumentów: badanie ankietowe konsumentów, przeprowadzone w oddziałach Federacji Konsumentów na przełomie października i listopada 2014 roku, dotyczącego zachowań konsumentów na rynku mediów i nowych technologii; raport Federacji Konsumentów: Wykluczenie cyfrowe podczas pandemii. Dostęp oraz korzystanie z internetu i komputera w wybranych grupach społecznych).
Nowe regulacje mogą również pogłębiać zjawisko wykluczenia cyfrowego. Wzrost cen komputerów, tabletów czy smartfonów najbardziej odczują gospodarstwa domowe o niższych dochodach, rodziny wyposażające dzieci w sprzęt potrzebny do nauki, seniorzy oraz studenci. Dla wielu obywateli urządzenia cyfrowe nie są już dobrem luksusowym, lecz podstawowym narzędziem umożliwiającym edukację, wykonywanie pracy, kontakt z bliskimi oraz korzystanie z usług publicznych.
Szczególne zaniepokojenie budzi również objęcie opłatą urządzeń nabywanych przez osoby z niepełnosprawnościami. Dla wielu z nich komputer, tablet czy smartfon stanowią podstawowe narzędzia komunikacji, edukacji, rehabilitacji oraz aktywności zawodowej. Tymczasem przepisy prawa Unii Europejskiej przewidują szczególną ochronę korzystania z utworów przez osoby z niepełnosprawnościami i wskazują, że w odniesieniu do tego wyjątku państwa członkowskie nie powinny nakładać obowiązku zapewnienia godziwej rekompensaty. W naszej ocenie zasadne jest przeanalizowanie, czy obowiązujące rozwiązania nie prowadzą do nieuzasadnionego obciążenia finansowego właśnie tej grupy konsumentów.
Jako Federacja Konsumentów dostrzegamy i popieramy potrzebę zapewnienia twórcom odpowiedniego wynagrodzenia za korzystanie z ich utworów.
Jednocześnie stoimy na stanowisku, że rozwiązania służące realizacji tego celu powinny pozostawać proporcjonalne, przejrzyste oraz uwzględniać współczesny sposób korzystania z treści cyfrowych. Nie powinny natomiast prowadzić do sytuacji, w której ciężar finansowania systemu jest przerzucany na konsumentów, powodując wzrost cen urządzeń oraz podwójne obciążanie obywateli kosztami legalnego dostępu do kultury.
